Hvenær er kulnun hin raunverulega ástæða vanda og hvenær er vandinn þunglyndi, kvíði og mikil og langvarandi þreyta? Þetta virðist oft vera óljóst og við tókum saman einkenni þessara vanda.
1. Kulnun (burnout)
Orsök:
- Langvarandi álag
- Kröfur sem eru meiri en úthald viðkomandi
- Skortur á hvíld, stjórn eða stuðningi
Oft tengt vinnu, umönnun eða ábyrgðarhlutverkum.
Helstu einkenni
- Djúp, langvarandi þreyta sem hvíld lagar ekki
- Andleg tómleikatilfinning
- Skert einbeiting og minni
- Tilfinning um að vera „búin/n á því“
- Aukin fjarlægð eða sinnuleysi gagnvart vinnu eða skyldum
Einkennandi:
- Einkennin lagast oft þegar álagið minnkar
- Áhuginn getur verið til staðar, en orkan ekki
2. Þunglyndi
Orsök:
- Samspil líffræðilegra, sálrænna og félagslegra þátta
- Getur komið án augljósrar ytri ástæðu
Helstu einkenni:
- Viðvarandi depurð eða tómleiki
- Missir á áhuga og ánægju á því sem áður var áhugi og ánægja af
- Vonleysi, sektarkennd
- Svefn- og matarlystarbreytingar
- Orkuleysi og áhugaleysi
Einkennandi:
- Einkennin eru víðtæk og ná yfir flest lífssvið
- Lagast ekki endilega þótt aðstæður breytist
- Getur fylgt sjálfsgagnrýni og sjálfsvígshugsanir
3. Kvíði
Orsök:
- Ofvirkt viðbragðskerfi líkamans
- Áhyggjur, ótti eða óöryggi (stundum án skýrrar ástæðu)
Helstu einkenni:
- Stöðug spenna eða ótti
- Hjartsláttarónot
- Andþrengsli
- Eirðarleysi
- Stöðugar áhyggjur og „hvað ef“ hugsanir
Einkennandi:
- Líkamleg einkenni eru oft áberandi
- Hugurinn er sívirkur
- Getur blossað upp í ákveðnum aðstæðum
Helsti munurinn – í hnotskurn
| Þáttur | Kulnun | Þunglyndi | Kvíði |
|---|---|---|---|
| Uppruni | Langvarandi álag | Innri og ytri þættir | Ofvirkt streitukerfi |
| Orka | Algjört orkuleysi | Orkuleysi + áhugaleysi | Óstöðug orka |
| Tilfinning | Tómleiki | Vonleysi | Ótti/ókyrrð |
| Tengist aðstæðum | Já | Ekki alltaf | Stundum |
| Batnar við hvíld | Að hluta | Sjaldan eitt og sér | Stundum |
Skörun og samhliða vandi
Mjög algengt er að:
- Kulnun leiði til kvíða
- Langvarandi kvíði leiði til þunglyndis
- Fólk upplifi blöndu af þessu öllu
Hvað er mikilvægt að gera?
- Leita faglegrar greiningar ef vafi er
- Forðast sjálfsgreiningu
- Taka einkenni alvarlega, óháð „flokki“
Niðurstaða
Munurinn liggur fyrst og fremst í:
- orsök
- tilfinningalegri upplifun
- viðbragði við hvíld og breytingum
En sameiginlegt er að allt þetta er raunveruleg vanlíðan sem á skilið stuðning og meðferð.
Sjá einnig:
- Snemm-tíðahvörf – Tímabilið sem fáar tala um
- Hvernig veistu hvort foreldri þitt sé tilfinningalega lokað?
- Svitnar þú mikið án átaka? – Nokkrar ástæður sem gætu verið fyrir því
- Munurinn á kulnun, þunglyndi og kvíða
- Áhrif svefnleysis og skerts svefns á geðheilsu
- Agnes Ósk heldur kvennanámskeiðið Fókus & friður hjá Dale Carnegie
